Μια νέα πραγματικότητα γύρω από την πιστοληπτική αξιολόγηση των πολιτών διαμορφώνεται στην Ελλάδα, ανοίγοντας μια μεγάλη συζήτηση όχι μόνο για τις οφειλές και τη δυνατότητα πρόσβασης σε πίστωση, αλλά και για τα όρια που πρέπει να υπάρχουν στη συλλογή και αξιοποίηση των οικονομικών δεδομένων κάθε ανθρώπου.
Ρεπορτάζ που παρουσιάστηκε στο OPEN έφερε το θέμα στο προσκήνιο, προκαλώντας έντονο προβληματισμό γύρω από το εύρος που μπορεί να αποκτήσει στο μέλλον η ψηφιακή αξιολόγηση της οικονομικής συμπεριφοράς των πολιτών.
Και εδώ χρειάζεται να διαχωριστεί αυτό που προβλέπεται ήδη θεσμικά από όσα παρουσιάζονται ως πιθανές μελλοντικές συνέπειες.
Ναι, προβλέπεται πιστοληπτική βαθμολόγηση
Η δημιουργία ενός τέτοιου μηχανισμού δεν αποτελεί φήμη.
Με τον ν. 4972/2022 συστάθηκε η Ανεξάρτητη Αρχή Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, αποστολή της οποίας είναι, μεταξύ άλλων, η παραγωγή πιστοληπτικών βαθμολογήσεων μέσω πληροφοριακού συστήματος και η τήρηση σχετικής βάσης δεδομένων.
Σκοπός, σύμφωνα με τη νομοθεσία, είναι η αντιμετώπιση των ληξιπρόθεσμων οφειλών προς δημόσιους και ιδιώτες πιστωτές και η πρόληψη της υπερχρέωσης.
Με απλά λόγια, δημιουργείται ένας μηχανισμός μέσω του οποίου η οικονομική συμπεριφορά μπορεί να μετατρέπεται σε πιστοληπτική αξιολόγηση.
Δημόσιο και ιδιωτικός τομέας μπορούν να συνδεθούν στην αξιολόγηση
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του θεσμικού πλαισίου είναι ότι προβλέπεται ανταλλαγή πιστοληπτικών πληροφοριών με φορείς αξιολόγησης.
Αυτό σημαίνει ότι το ζήτημα δεν περιορίζεται απλώς σε έναν κατάλογο ανθρώπων που χρωστούν στο Δημόσιο.
Η ίδια η νομοθεσία αναφέρει ως αποστολή της Αρχής την ανταλλαγή πιστοληπτικών βαθμολογήσεων και πληροφοριών, με στόχο μεταξύ άλλων τη μείωση ληξιπρόθεσμων οφειλών προς δημόσιους φορείς και ιδιώτες πιστωτές.
Και αυτό είναι ίσως το σημείο που δημιουργεί τη μεγαλύτερη συζήτηση.
Προσοχή: άλλο η βαθμολογία και άλλο ο αυτόματος κοινωνικός αποκλεισμός
Στο δημόσιο διάλογο ακούγονται ήδη πολύ βαριές εκτιμήσεις: ότι ένας πολίτης με χαμηλή βαθμολογία θα μπορούσε να αντιμετωπίζει προβλήματα ακόμη και στην πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα, τηλεφωνία, ίντερνετ ή άλλες υπηρεσίες.
Με τα σημερινά στοιχεία, όμως, δεν προκύπτει ότι ο νόμος επιβάλλει αυτόματο αποκλεισμό από αυτές τις βασικές υπηρεσίες λόγω χαμηλής πιστοληπτικής βαθμολογίας.
Ακόμη περισσότερο, δεν εντοπίσαμε διάταξη που να προβλέπει ότι κάποιος θα στερείται ιατρικής ή νοσοκομειακής περίθαλψης επειδή χρωστά ή επειδή έχει χαμηλή πιστοληπτική αξιολόγηση.
Αυτός ο διαχωρισμός είναι κρίσιμος.
Άλλο η δημιουργία οικονομικού προφίλ και άλλο η χρήση του ως ενός είδους γενικευμένου «κοινωνικού βαθμού».
Δεν πρέπει επίσης να συγχέεται με το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων
Υπάρχει ακόμη ένα σημείο που δημιουργεί εύκολα σύγχυση.
Από τις αρχές του 2026 λειτουργεί το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων της Τράπεζας της Ελλάδος.
Η ίδια η Τράπεζα της Ελλάδος διευκρινίζει ρητά ότι το ΚΜΠ δεν βαθμολογεί τους πολίτες και δεν αξιολογεί τη συναλλακτική συμπεριφορά τους. Συλλέγει πιστωτικά δεδομένα που υποβάλλονται από τους πιστωτές.
Επομένως μιλάμε για διαφορετικούς μηχανισμούς, οι οποίοι δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως ένα και το αυτό.
Το πραγματικά μεγάλο ερώτημα: μέχρι πού μπορεί να φτάσει η χρήση του;
Και εδώ βρίσκεται κατά τη γνώμη μας η ουσία.
Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει το κράτος να αποκτήσει καλύτερη εικόνα του ιδιωτικού χρέους και να αποτρέψει νέες περιπτώσεις υπερχρέωσης.
Ταυτόχρονα όμως δημιουργείται ένα εύλογο ερώτημα:
Ποιος θα βλέπει τη βαθμολογία ενός πολίτη και για ποιον ακριβώς σκοπό;
Διότι άλλο πράγμα είναι μια τράπεζα να αξιολογεί την πιστοληπτική ικανότητα κάποιου πριν του χορηγήσει δάνειο και εντελώς διαφορετικό να μετατραπεί κάποτε η οικονομική αξιολόγηση σε προϋπόθεση συμμετοχής στην καθημερινή κοινωνική ζωή.
Εκεί χρειάζονται ξεκάθαρες κόκκινες γραμμές.
Ο πολίτης που δυσκολεύτηκε δεν είναι απαραίτητα «αναξιόπιστος»
Υπάρχει επίσης μία κοινωνική πραγματικότητα που κανένας αλγόριθμος δεν πρέπει να αγνοεί.
Χιλιάδες οικογένειες μπορεί κάποια στιγμή να καθυστέρησαν έναν λογαριασμό όχι επειδή επέλεξαν να μην πληρώσουν, αλλά επειδή δεν μπορούσαν να πληρώσουν.
Ανεργία, ασθένεια, οικογενειακές δυσκολίες, ξαφνική απώλεια εισοδήματος ή μια οικονομική κρίση μπορούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο να ανατρέψουν τη ζωή οποιουδήποτε.
Εάν ένας αλγόριθμος βλέπει μόνο την καθυστέρηση και όχι τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτήν, τότε δημιουργείται ένα πολύ σοβαρό κοινωνικό και θεσμικό ζήτημα.
Από την πιστοληπτική αξιολόγηση στο «κοινωνικό σκορ» υπάρχει μια τεράστια απόσταση
Οι συγκρίσεις που γίνονται με συστήματα κοινωνικής αξιολόγησης άλλων χωρών είναι αναπόφευκτες.
Όμως πρέπει να είμαστε ακριβείς: η σημερινή ελληνική νομοθεσία περί πιστοληπτικής αξιολόγησης δεν ισοδυναμεί από μόνη της με ένα κινεζικού τύπου γενικευμένο σύστημα κοινωνικής βαθμολόγησης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η συζήτηση για τις ασφαλιστικές δικλίδες είναι περιττή.
Το αντίθετο.
Όσο περισσότερα οικονομικά δεδομένα συγκεντρώνονται και όσο περισσότερο οι αποφάσεις βασίζονται σε αυτοματοποιημένα μοντέλα, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η διαφάνεια, η δυνατότητα αμφισβήτησης μιας λανθασμένης αξιολόγησης και η προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον πολίτη – όχι να αποφασίζει ποιος αξίζει να συμμετέχει στην κοινωνία
Η ψηφιοποίηση μπορεί να αποτελέσει εξαιρετικό εργαλείο όταν χρησιμοποιείται για να απλοποιεί διαδικασίες, να περιορίζει τη γραφειοκρατία και να βοηθά πολίτες και επιχειρήσεις.
Υπάρχει όμως μία γραμμή που μια δημοκρατική κοινωνία οφείλει να προστατεύει.
Η πρόσβαση στα θεμελιώδη αγαθά και δικαιώματα δεν μπορεί να μετατραπεί σε έπαθλο για όσους έχουν υψηλό οικονομικό “score”.
Και ειδικά όταν μιλάμε για υγεία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια, οποιαδήποτε συζήτηση περί αποκλεισμού απαιτεί όχι απλώς εξηγήσεις αλλά απόλυτα σαφές θεσμικό πλαίσιο.
Γι’ αυτό και το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν η Πολιτεία μπορεί τεχνικά να βαθμολογήσει την πιστοληπτική συμπεριφορά ενός ανθρώπου.
Το σημαντικότερο είναι τι επιτρέπεται να κάνει με αυτή τη βαθμολογία.
Και σε αυτό το ερώτημα οι πολίτες δικαιούνται ξεκάθαρες απαντήσεις.
Πηγή: OPEN / ν. 4972/2022 / Τράπεζα της Ελλάδος Συντάκτης: Ηλίας Μονογυιός – Skorpios News 12
